Aile arşivlerindeki fotoğraflar aile büyüklerini görmenin yanı sıra birçok detay içermektedir. Bu detaylardan biri de fotoğraf stüdyolarının damgalarıdır. Bir zamanlar bu stüdyoların bir kısmı çok popülerdi ve bazılarının şehirde ilginç bir rolü vardı. Arşivimizdeki tüm aile fotoğraflarımızdan, stüdyo damgalarını kontrol ettik ve hikayelerini araştırdık. Bu yazımızda sizlerle, 1920'lerden 1950'lere, arşivimizde adı geçen fotoğraf stüdyolarını hikayeleriyle ve adresleriyle paylaşacağız.

             Açıkçası 2mi3museum projesinin ilk zamanlarında fotoğraf stüdyolarıyla ilgili pek bir fikrimiz yoktu. Bizim için sadece fotoğraf üzerindeki isimlerden ibaretti. Fakat zamanla öğrendik ki, fotoğraflar üzerinde adı geçen birçok stüdyo gerçekten büyük önem taşıyormuş. Doç. Dr. Adem Köslü'ye, fotoğraflarımızda Nicolas Andriomenos stüdyosunu görüp bizi bu konu hakkında bilgilendirdiği için çok teşekkür ederiz. Kendisinin kıymetli bilgilendirmesi ile, artık aile arşivimizdeki fotoğraf stüdyoları da ilgi alanlarımızdan biri oldu.

             Yazımıza Nicolas Andriomenos Studyosu ile başlayalım ve kronolojik olarak arşivimizdeki fotoğraflara göre Photo Yeni Dounia, Foto Palas, Foto Cumhuriyet, Foto Saray ve Foto Galatasaray gibi diğer önemli stüdyolarla devam edelim.

Nicolas Andriomenos Stüdyosu / Beyazıd - Istanbul; 1910-1930'lar :

IMG_9561.JPG
Vafiadis & Mıgirdician Fotografları -  Nicolas Andriomenos Studio

       Nicolas Andriomenos 1850 yılında İstanbul'da doğmuş Osmanlı Rumları'ndandır. Adem Köşlü'nün kıymetli kitabı Nicolas Andriomenos Photographe’den öğrendiğimize göre, 1870'li yıllarda fotoğrafçılığın detaylarını, Kozmi Abdullah'ın yanında öğrenmiştir. 1875 yılında stüdyoyu devralmış ve zamanla portre fotoğrafçılığı ile ün kazanacak olan kendi stüdyosunu açmıştır. 1929 yılında vefatının ardından bu işi oğlu Athanasios Andriomenos yürütmüştür. 

 

        Aile arşivimizde 1910-1930 yılları arasında Nicolas Andriomenos Stüdyosu'nda çekilmiş birçok fotoğraf mevcuttur. Bu fotoğrafların büyük bir kısmı Vafiadis Ailesi'ne ait olmakla birlikte, iki tanesi Mıgirdician Ailesi'ne aittir. Bu fotoğrafların bir kısmı üzerindeki stüdyo damgası ile ayırt edilmiş, bir kısmı ise damgasız olup stüdyonun bilinen dekorları sayesinde ayırt edilebilmiştir. Görünen o ki Vafiadis Ailesi'nin Nicolas ve oğlu Athanasios ile iyi ilişkileri varmış ya da belki de stüdyoya çok yakın oldukları için fotoğrafları burada çektirmişler.

             Yukarıda görmüş olduğunuz Vafiadis aile fotoğrafı, 1930 yılında çekilmiş olup, fotoğrafçının kullandığı farklı teknik ile nadir bir örnektir. Anne ve oğlu oturmuş ve baba arkada bir silüet olarak gözükmektedir. Bu alana hakim bazı kişiler, yaptığımız sohbetlerde o dönemde silüet tekniğinin genellikle fotoğraftaki artık hayatta olmayan kişileri belirtmek için uygulandığını söylemiştir. Fakat bu fotoğraf çekimi sırasında baba Hurmuzios hayattaydı.

             Nicolas Andriomenos'un stüdyosu, Beyazıd'ta aynı yerde 40 yılı aşkın süre kalmıştır. Pera'da başka stüdyolar da açmasına rağmen, Beyazıd stüdyosunu kapatmamıştır. Bu stüdyonun adresi Beyazıt Kökçüler No:99 olarak geçmektedir (1930 Şark Ticaret Yıllığı'na göre ise Sultan Beyazıt 13).

AAO01501079 1930 syf 1079.jpg
1930 Sark Ticaret Yıllıgı /Sayfa 1079
APLGDSTAM14 Isaretli.jpg
Andriomenos Studyosu lokasyonu (Adem Köslü, Nicolas Andriomenos Photographe, 2018)

             Son olarak, Nicolas Andriomenos Studyosu hakkında, Resad Ekrem Kocu'nun 1959 yılında basılmış ünlü İstanbul Ansiklopedisi'nden kısa bir bilgi paylaşalım.

IMG_9559.JPG

ANDRİOMENOS (Nikola) VE ANDRIOMENOS FOTOĞRAFHANESİ - İstanbulun en namlı fotoğrafcılarından; 1865'de İstanbul'da doğdu, meslek hayatına Abdullah Biraderler atölyesinde çıraklıkla atıldı; 1875'te atölyeyi devren üzerine alarak kendi adına nisbetle Büyükşehir'de bir şöhret olan Andriomenos Fotoğrafhanesini kurdu. İmparatorluğun son asrında, payitahtın yüksek muhitinin fotoğrafcısi oldu; ayrıca konaklara küçükbeylere ve hanımlara, saraylarda Şehzade ve Sultanlara fotoğraf dersleri için de davet olunurdu; bu arada, Şehzade Vahideddin Efendi'ye de (son Osmanlı Padişahı Altıncı Mehmed Vahideddin) senelerce muallimlik yapmıştı. 1929'da yetmiş sekiz yaşında öldü.

             Resad Ekrem, kitabında Nicolas'ın 1865'te doğduğunu belirtmiştir. Ama Nicolas'ın mezar taşında 1850 yazmaktadır. Bu stüdyoda çekilmiş daha fazla fotoğraf için ilgili galerimizi ziyaret edebilirsiniz. 

  Foto Yeni-Dounia / Galata - Istanbul; 1920-1930'lar : 

IMG_9529.JPG
Akasi, Cakiroglu Aileleri -  Photo Yeni-Dounia

              Arşivimizde bulduğumuz bir başka fotoğraf stüdyosu bir dönem Galata'da yer alan Foto Yeni-Dounia. Bit pazarlarında bu fotoğraf stüdyosundan çıkmış birçok fotoğraf bulunabilmesine rağmen, burası hakkında fazla bilgi bulunmamaktadır. Aile arşivimizde bu stüdyoda 1920'li yıllarda çekilmiş, Koskeri ve Akasi ailelerine ait beş adet fotoğraf bulunmaktadır. Bu fotoğrafları incelerken hepsinin arka planının aynı olduğunu fark ettik.

              Foto Yeni-Dounia, Gran Rue De Galata, No:230 Istanbul'da bulunmaktaydı. Bugün Gran Rue De Galata, Necatibey Caddesi olarak bilinmektedir. Bu adres bilgisine fotoğraf stüdyosunun damgasında rastladık. Aşağıda sizlerle bu stüdyonun iki farklı damgasını paylaşıyoruz.

IMG_9530.JPG
 Photo Yeni-Dounia Damgaları

            1930 Şark Ticaret Yıllıkları'na göre stüdyonun adresi aynı caddede No:226'da yer almaktadır. Görünen o ki, 1920'lerin ardından iki kapı yana taşınmışlar. Aşağıda 1905 yılı Edouard Goad haritalarından bu stüdyonun yerini görebilirsiniz.

Goad Harita Galata Isaretli.jpg
Photo Yeni-Dounia muhtemel lokasyonu

             1930 Şark Ticaret Yıllıkları'nda bulduğumuz bir başka bilgi ise bu stüdyonun sahiplerinin kim olduğudur. Kitabın 1079. sayfasında, stüdyonun Öjen (Eugen) ve Edmon (Edmond) Murat isminde iki kişiye ait olduğu görülmektedir. Çok araştırsak da maalesef bu iki kişi hakkında daha fazla bilgiye ulaşamadık.

              

             Aşağıda sizlerle Foto Yeni-Dounia'nın Necatibey Caddesi üzerindeki yerinin bugünkü halini paylaşıyoruz.

Photo Yeni-Dounia muhtemel lokasyonu

  Foto Palas / Beyoğlu - İstanbul; 1930-1940'lar :

Giuseppina Sanzoni -  Foto Palas

        Bir başka stüdyo ile Beyoğlu'ndan devam ediyoruz: Foto Palas. Aile arşivimizde bu stüdyoda çekilmiş tek bir fotoğraf olmasına rağmen, yaptığımız araştırmalar neticesinde stüdyonun farklı işlerini gördüğümüz için bu yazımıza burayı da eklemek istedik. Foto Palas'ta çekilmiş aile arşivimizdeki tek fotoğraf Giuseppina Sanzoni'ye ait. Bu fotoğrafta kendisi okul üniforması içinde. Bu fotoğrafı ilk gördüğümüzde bizim için sadece okul üniformasıyla çekilmiş bir fotoğrafken, yaptığımız araştırmalarda gördük ki Foto Palas çoğunlukla okul fotoğrafları çekmiş.

 

        Maalesef bu stüdyo hakkında da fazla bilgi bulunmamaktadır. Fakat yaptığımız internet aramalarında, özellikle online mezatlarda, burada çekilmiş birçok fotoğrafa denk geldik. Arşivimizdeki bu fotoğraf üzerinde fazla bilgi yok, fakat diğer bulduğumuz fotoğraflarda stüdyo logosu altında 'Galatasaray Lisesi karşısında No:186' şeklinde bir adres bilgisi mevcuttur. Araştırmalarımızı sürdürürken, Foto Palas'a ait bir zarf üzerinde stüdyonun açık adresine denk geldik: Beyoğlu, İstiklal Caddesi, Galatasaray Lisesi karşısında No:186 Beyoğlu Apartıman İkinci Kat

IMG_9542.JPG
Foto Palas Adres ve Damgası

             Bu açık adrese göre, Foto Palas bugün Beyoğlu Han olarak bilinen Beyoğlu Apartmanı'nın ikinci katında yer almaktaymış. Aşağıda sizlerle Foto Palas'ın lokasyonunu 1946 yılı Nirven Haritaları üzerinden paylaşıyoruz.

Foto Palas Nirven Haritaları 15-55 Isare
 Photo Palas / Beyoglu Han - Nirven Haritaları 1946

  Foto Cumhuriyet / Beyoğlu - İstanbul; 1940'lar :

IMG_9568.JPG
Aleko Vafiadis -  Foto Cumhuriyet

         Arşivdeki fotoğrafları tararken, Aleko Vafiadis’in takım elbisesi içinde 1940’lı yıllarda çekilmiş çok genç bir fotoğrafıyla karşılaştık. Fotoğraf kondisyon olarak pek iyi durumda olmamasına rağmen, Aleko’nun bu yaşlardan çekilmiş nadir portrelerinden olduğu için arşivimizde eşsizdir. Bu fotoğrafın arkasında, stüdyonun damgasıyla birlikte adres ve tarih de yer almaktadır: Foto Cumhuriyet, Taksim İstiklal Caddesi No.20, 7 II. Kanun 1946.

 

         Bu damga üzerinde geçen ‘II. Kanun’ kelimesi, Ocak ayının eski ismidir. 10 Ocak 1945 tarihinde Türkiye’de ay isimleri değişmiş ve bu karar Resmi Gazete’de yayınlanmıştır. Stüdyo adresi açık bir şekilde dursa da, kapı numaraları zamanla değiştiği için yerini belirlemek kolay değildi. Foto Cumhuriyet hakkında bir bilgiye ulaşabilmek adına arşivleri taradık. 1940’lı yıllardaki 20 numaralı kapı bugünkünden farklıdır. Örnek olarak, 1946 yılında 186 numara olarak gözüken Foto Palas’ın yeri, 2020 yılında 88 numara olarak gözükmektedir. Foto Palas’ın yerini apartman ismi sayesinde bulmuştuk. Fakat Foto Cumhuriyet için o kadar da şanslı değiliz. Ancak Istiklal Caddesi’ni 1940’lı yıllardaki numaralarıyla tekrar haritalandırırsak bulabiliriz. 

IMG_9574.JPG
Notebook, Letters & Envelopes of Karabet Sahinyan

             Foto Cumhuriyet’i araştırırken, Salt arşivlerinde Foto Cumhuriyet’in sahibine ait bir not defterine ulaştık. Bu dökümandan öğrendik ki, Foto Cumhuriyet’in sahibi Karabet (Garabet Efendi) Şahinyan isminde Ermeni asıllı bir vatandaş olup, deftere 1934-1935 yılları arasında stüdyoda fotoğraf çektirenlerin isimleri not edilmiş. Salt arşivlerindeki bu belgenin üzerindeki adres bilgisi elimizdeki fotoğraf ile aynı olup, sadece kapı numarası 42 olarak belirtilmiştir. Görünen o ki, 1930’lu yıllarda kapı numaraları farklıymış. Karabet Şahinyan’ın ismini öğrenmemizle birlikte araştırmamıza devam ettik ve bu sefer de karşımıza online mezat sayfaları çıktı. Bu sayfalarda Karabet Efendi’ye gönderilmiş mektuplara ulaştık ve gördük ki bu mektuplarda da adres aynı: Foto Cumhuriyet, Taksim İstiklal Caddesi No.20

*  Bu arada, enteresandır ki Karabet Şahinyan'a gönderilmiş oldukça fazla mektup ve zarf bugün online mezatlarda dolaşmaktadır. Araştırmalarımız için bu mektupların bir kısmı arşivimize dahil edilmiştir, fakat hepsi el yazısı ile Ermenice yazılmıştır.

  Foto Saray / Beyoğlu - İstanbul; 1930 -1950'ler :

Stavros Vafiadis & Aleko Vafiadis -  Foto Saray

         Arşivimizdeki fotoğraf sayısından anlayabileceğimiz üzere, ailemizin bir başka favori fotoğraf stüdyosu Foto Saray. Farklı bir fotoğraf stüdyosu gibi gözükse de aslında Foto Saray, Nicolas Andriomenos Stüdyosu’nun ardılıdır. Nicolas’ın oğlu Athanasios, babasının ölümüne kadar ona stüdyosunda yardım etmiş ve ardından bu işi kendisi devam ettirmiştir.

         1932 yılında Athanasios stüdyosunun ismini ‘Foto Saray’ olarak değiştirmek zorunda kalmıştı. Fakat bunun ardındaki sebep neydi? Adem Köşlü’nün kitabında belirttiğine göre, bu 1928 Alfabe ve 1932 Dil devrimlerinin bir sonucuydu. 1928'deki Alfabe Devrimi ile, firmalar dökümanlarındaki tüm harfleri Türkçe karaktere çevirmek zorundaydı. Bu yüzdendir ki Andriomenos, damgasındaki Arapça harfleri çıkarmıştır. 1932 yılında, Dil Devrimi ile birlikte firmalar dökümanlarından diğer dilleri de çıkarmak zorunda kalıp, sadece Türkçe'ye dönmek zorunda kalmışlardır. Bu nedenle, Andriomenos Stüdyosu, Foto Saray'a dönüşmüştür. Bundan etkilenen elbette sadece Andriomenos değildir, Sebah & Joailler  Foto Sabah olmuş, L'Aigle ise Foto Kartal olmuştur.

Arsivimizdeki Foto Saray Damgaları

            Foto Saray'ın İstanbul'da üç farklı stüdyosu vardı. Bunlardan biri İstiklal Caddesi No:235'te, diğeri Beyazıt Meydanı No:13'te, ve üçüncüsü ise Osmanbey Halaskargazi Caddesi  No:243'teydi. İstiklal ve Beyazıt stüdyolarının damgaları birbirine benzemekte olup, Adem Köşlü'ye göre aralarındaki tek fark, Beyazıt stüdyosunda çekilen fotoğrafların damgasının altındaki İstanbul ifadesidir. 

            Foto Saray 1956 yılında kapanmıştır. Stavros Vafiadis'in çocukluk fotoğrafları burada çekilmiş son fotoğraflar olabilir, çünkü kendisi Nisan 1956'da doğmuştur.

 

             Foto Saray'da çekilmiş fotoğraflar için galerimizi ziyaret edebilirsiniz.

  Foto Galatasaray / Beyoğlu - İstanbul; 1940 -1950'ler

Giuseppina & Celesta -  Foto Galatasaray

        Istanbul'un çok ünlü fotoğraf stüdyolarından biriyle devam ediyoruz: Maryam Şahinyan'ın Foto Galatasaray stüdyosu. Yazımızın başında da belirttiğimiz gibi, 2mi3museum projesinin ilk dönemlerinde fotoğraf stüdyoları hakkında fazla bilgiye sahip değildik. Fakat zamanla bu stüdyolarla ilgilenen birçok insan ile tanıştık. Foto Galatasaray, e-müzemizin ziyaretçilerinden biri sayesinde öğrendiğimiz bir stüdyo olmuştu. Arşivimizi taradığımızda, bu stüdyoda 1950'li yıllarda çekilmiş olan Giuseppina Sanzoni ve arkadaşı Celesta'nın fotoğrafına ulaştık.

        Foto Galatasaray'ın sahibi Maryam Şahinyan, Istanbul'un ilk profesyonel Ermeni kadın fotoğrafçısıdır ve 1935-1985 yılları arasında aktif olarak çalışmıştır. Kendisi 1911 Sivas doğumludur. Fotoğrafçılığı babası Mihran Şahinyan'dan öğrenmiş ve bu işi kendisi devam ettirmiştir. Tayfun Serttaş'ın önemli araştırmaları ve kitabı sayesinde bugün Maryam hakkında birçok bilgiye ve kendisinin çok özel fotoğraflarını görme şansına erişmiş bulunmaktayız.

Tayfun Serttaş, Foto Galatasaray & Maryam Sahinyan

             Arşivimizdeki Giuseppina ve Celesta fotoğrafının arkasında stüdyonun damgası, adresi ve tarih yer almaktadır: Foto Galatasaray, Beyoğlu, İstiklal Caddesi No:172, 20 Ocak 1955. Bu adresi araştırırken, stüdyo binasının artık yer almadığını öğrendik. Edindiğimiz bilgiye göre, bugün Galatasaray'da 50.Yıl Anıtı'nın bulunduğu yerde bir pasaj yer almakta olup, Maryam Şahinyan'ın stüdyosu da bu pasajın en üst katında yer alırmış.

 Foto Galatasaray / Goad  Maps 1905

              Bu yazımızda sizlerle, ailemizin fotoğraf arşivinden hareketle İstanbul'un bazı eski fotoğraf stüdyoları hakkında bilgiler paylaştık. Açıkçası arşivimizde listelediğimiz fotoğraf stüdyoları burada bahsettiğimizden çok daha fazla. Elimizdeki listede, Foto Şehir, Foto Edirne, Foto Şahin, Foto Atelier de Jong (Rotterdam), M. Tatsh (Yunanistan), Foto Ay gibi başka stüdyo isimleri de yer almakta. Bu stüdyoları da araştırıp yakın zamanda sizlerle paylaşmayı umuyoruz.

Yazan: 2mi3, Aralık 2020

* Bir kez daha, herkesten önce okuyarak ve gerekli düzeltmeleri yaparak büyük destek veren G.'ye çok teşekkürler...

Kaynakça:

1- Doc.Dr.Adem Köşlü, Nicolas Andriomenos Photographe, Galenos Yayınevi, Istanbul, 2018

2- Annuaire Oriental. Groupant, en un seul volume par ordre alphabétique les 10 pays suivants. 1930

3- Reşad Ekrem Koçu, Istanbul Ansiklopedisi, 1944-1973

4- https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/1768

5- https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/19559353

6- https://saltonline.org/tr/90/foto-galatasaray

7- https://manifold.press/hatiralar-hayal-oldu

8- https://www.sanatdefteri.net/heykel/cumhuriyetin-50-yil-aniti/